Vii. DİZİ — Sa. 42 a İSLÂMÎyetten önce • • • •



Indir 4.18 Mb.
Sayfa1/173
Tarih02.03.2022
Büyüklüğü4.18 Mb.
#78
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   173


T. C.
ATATÜRK KÜLTÜR, DÎL VE TARİH YÜKSEK KURUMU TÜRK TARİH KURUMU YAYINLARI
VII. DİZİ — Sa. 42 a
İSLÂMÎYETTEN ÖNCE

• • • •


TURK KULTUR TARİHİ
Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre 2. Baskı
Prof. Dr. BAHAEDDİN ÖGEL
TÜRK TARÎH KURUMU BASIMEVİ — ANKARA.
19 8 4

ÎSLÂMtYETTEN ÖNCE




TÜRK KÜLTÜR TARİHÎ
Birinci baalu : 1962 ikinci baskı : 1984
T. C.
ATATÜRK KÜLTÜR, DÎL VE TARİH YÜKSEK KURUMU TÜRK TARÎH KURUMU YAYINLARI
VII. DtZÎ — Sa. 42»
ÎSLÂMÎYETTEN ÖNCE
TÜRK KÜLTÜR TARİHÎ
Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre 2. Baskı
Prof. Dr. BAHAEDDÎN ÖGEL

TÜRK TARÎH KURUMU BASIMEVİ
19 8 4
—ANKARA

...... ^


Bu kitabı, teşvik ve yardımlarım gördüğüm Ord. Prof. ŞEMSEDDÎN GÜNALTAY'm aziz hatırasına armağan ediyorum.
İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ XIII


DERGİLER VE KISALTMALAR XIV
I. HUNLARDAN ÖNCEKİ ORTA ASYA .... i
Büyük Hun Devletinden önceki Orta Asya
ırklarına umumî bir bakış 5
Taş Devrinde Orta Asya 8
Üçüncü Binde Orta Asya ...... 15
İkinci Binde Orta Asya 21
Birinci Binde Orta Asya 28
Büyük Hun Devletinin kuruluşundan önceki
Orta Asya ...... 33
II. BÜYÜK HUN DEVLETİ.. 43
Giriş 43
Hun devrinde Orta Asya'da ırklar . .... 47

  1. Kuzey sınırı kültür çevresi 50

  2. Çin sının kültür çevresi — 53

  3. Merkez Bölge kültür çevresi ..... 57

Noyun-Ula buluntuları , 57
4. Altay kültür çevresi .. 61
Katanda 61
Pazırık 62
Şibe 68
Tuyahta.. 71
Yako-Nur ... 71
Berel 71
Tula 72
5. Tanrı dağlan kültür çevresi 73
Kızart ... 75
Kircin 76
Alamışık ... 76

  1. Kazakistan kültür çevresi 76 •

  2. Hunlar ve Fergana bölgesi 78

  3. Harezm ve Hunlar 80

  4. Batı Türkistan 82




  1. Hun ve Tibet münasebetleri 84

  2. Yenisey-Kırgız kültür çevresi 85

  3. Hunlarda ziraatçılık 88

III. HUNLARIN BATIYA GÖÇLERİ 91

  1. Hunlar Talas'ta 91

  2. Hunlar Volga bölgesinde 94

  3. Hunlarm Volga bölgesinde gelişinin neticeleri. - 98

  4. Hunlar Don havzasında 100

  5. Hunlar Dinyeper'de 101

  6. Hunlar Tuna'da 102

  7. Hunlar Orta Avrupa'da 103

Buluntular 108

IV. AVÂRLAR 113


Avar kültürünün menşeleri 114

  1. Avar kültürünün Hun menşeleri 114

  2. Avar kültürünün Orta Asya menşeleri ... 115

  3. Avar kültürünün Sibirya menşeleri........ 116

  4. Avar kültürünün İran menşeleri 117

  5. Avar kültürünün Güney Rusya menşeleri . 117

  6. Avarlann Macaristan'a göçleri .......... 118

  7. Avar kültürünün umumi özellikleri ...... 120

  8. Kültürlerin çarpışma çağı 121

  9. Avar kültürünün yükselme çağı 122

V. GÖKTÜRKLER.. 127
Göktürk çağında Orta Asya'da ırklar 128
Yeryüzü buluntuları 130
Orhon bölgesi'nde mezar tipleri 133
Bilge Kağan ve Kül Tegin'in mezarı 135
Yeraltı buluntuları 137
1. Orhon kültür çevresi ... 137
Tula .'. 137

  1. Baykal gölü kültür çevresi * 138

  2. Altay kültür çevresi 139

Kudırge 139
Tuyahta. H3
Kuray !44
Kuzey Altay 146
4. Tanrı dağları kültür çevresi 147
Koçkar *47
Gök-Bulak '.. 149
Ara-Köl 151
Isıg-göl 152
Narın 154
Orhon, Altay ve Tanrı dağları buluntularına göre
Göktürk devri eserlerine umumi bir bakış .... 155
Silâhlar 159
At koşumları 16i
Ziraat kültürü 164
Göktürk heykelciliği 165
6. Batı Türkistan ve Fergana kültür çevresi ... 176
Fergana'da Göktürk çağı harabeleri 179
Pencikent s.. 181
Batı Türkistan şehirleri hakkında tahlilî
bibliyografya 185
Göktürkler ve Soğd kültürü 187
Göktürk'lerde Zerdüşt an'aneleri 190
Türgeş paraları .: 194
5. Kazakistan kültür çevresi 170
Çu ve îli vadisi buluntuları 170
Kazakistan ve Tanrı dağlan'nda, yerleşik
halklara ait kaleler 173
7. Göktürk kültürüne ait yeni buluntular 195
Tonyukuk'un mezarı .". 195
Yenisey yazıtları ve yeni buluntular 196
Talaş vadisinde Göktürk yazıtları 198
Fergana'da Göktürk yazıtları ... 199
Toharistan'da Göktürk taş nineleri ... 200
Talaş vadisinde Göktürk buluntuları 200
îli vadisinde Göktürk buluntuları ........ 201
Kurıkan kültürü ve Türkler 202
VI. KIRGIZLAR... ..' 207

  1. Yazılı kaynaklara göre Kırgız kültürü 207

  2. Buluntulara göre Kırgız kültürü ......... ¿¡10

Eski kurganlar 211
Muahhar kurganlar . 213
3. Buluntuların tahlili 216
Kırgız silâhlan . 219
Kırgız at koşumları 221
Kırgız'larda ziraat kültürü 222
VII. HAZARLAR ; 223
1. Yerleşik Hazarlar .. • • ■ 223
Sarkel şehri 223
Mayatsko şehri . . 226
Diğer küçük şehirler 229
2. Göçebe Hazarlar. 230
Saltovo buluntuları 230
Kafkas buluntuları 233
Don ve Dinyeper buluntuları ........... 236
Hazar kültürünün kuzey ucu 237
VIII. VOLGA BULGARLARI ........... 239

  1. Bulgarlar Güney Rusya'da .............. 239

  2. Bulgarlar Kazan bölgesinde 240

  3. îslâmiyetten önce Bulgar şehri 244

  4. Bulgarlara ait eşyalar 247

IX. TUNA BULGARLARI ..255

  1. Bulgarlar Tuna'da 256

  2. Bulgar Kıralhğı kültürü 260

Krumış Han çağı ve eserleri 260

-*R


Omurtag Han çağı ve eserleri .........-.. 267
Omurtag Hana ait saraylar .. ..... 270
Omurtag Hana ait yazıtlar 273
Bulgar Keramiği ....... . 275,
X. PEÇENEKLER 277

  1. Eserlerin üslûp ve tekniği 278

  2. Buluntuların tarihî önemi 280




  1. MACARLAR 283

  2. KIPÇAK VE KÜMANLAR 289




  1. Buluntular ............................. 289

  2. ölü gömme âdetleri '.. 295




  1. IX-X. asırlarda ALTAYLAR 299

  2. KARLUKLAR 303




  1. X-X. asırlarda Taraz'da İslâmiyet ve Karluklar 303

  2. Karluk kültürünün özellikleri... 304

  3. Karluk kültürünün yayılışı 308




  1. KARAHANLI KÜLTÜRÜNÜN BAŞLAN­GIÇLARI VE YERLEŞİK HAYAT 311

  2. KARLUK ŞEHİRLERİ ... 317

Talas'ta Karluk çağı buluntuları 328
Tanrı dağlarında Karluk buluntuları ..... 329
XVII. OĞUZ ŞEHİRLER 233
Otrar bölgesi 334
Sütkent ve Çardan bölgesi 336
Kara-Tav'ın güneyi 338
Sayram'la Taraz arasındaki şehirler ...... 340
XVIII. KİMEK VE ÇİGİL'LER 340
Nura nehri buluntulan .... 344
Isıg-göl'de Çigil mezarlan 345
XIX. UYGURLAR 347

  1. Uygurlar Orhun'da 348

  2. Uygurlar Turfan Bölgesinde 351

  3. Doğu Türkistan'da eski kültürler 357

  4. Uygur san'atının başlangıcı 359

Uygurlar Çu vadisinde 361
Uygurlar Beşbalık'ta , 361
Hıtay Devleti ve Uygurlar 362
Çingiz devleti ve Uygurlar... 364
İNDEKS 369
ÖNSÖZ

Türk kültür' tarihi üzerinde yazılmış bir kitap, memleke­timizin her zümresi için artık bir ihtiyaç haline gelmiştir. Bu ihtiyacı karşılamak elbette bize düşen bir vazifedir. Fakat her­kesin anlayabileceği bir dille böyle bir kitabı kaleme almak için, önceden birçok ilmî hazırlıkların yapılmış olması gerek­mektedir. İşte bu sebeple henüz İslâm dinini kabul etmemiş olan Türklerin, içtimaî tarihlerine ait bahisleri bu kitapta inceleyemedik. Bu konu ile ilgili meseleleri henüz daha maka­leler halinde tetkik etmekte ve karanlık noktalan aydınlatmağa çalışmaktayız. Eski Türklere ait devletlerin içindeki bütün me­muriyet ve kabilelerin içtimaî fonksiyonlan incelendikten sonra, Islâmiyetten önceki içtimaî tarihimiz hakkında ilmî ve kat'i bir şey yazabilmiş olacağız.


Buna mukabil Orta-Asya'da yapılan kazılar ve elde edi­len buluntular, artık Türklerin yaşadığı bölgelerin kültür ha­yatım bize tasvir edebilir bir duruma gelmiştir. Bu veriler sa­yesinde, eski Türklerin günlük hayatlan, dinî inanışları, giyi­nişleri vs. hakkında birçok bilgiler elde edebilmekteyiz. Ve bu bilgileri kaynaklanınız da doğrulamaktadır. Bizi bu kitabı yazmağa teşvik eden en önemli sebep de budur.
Tarih gerçeklerine göz yumup, bulunan eserleri bir araya getirerek, bir müze teşhircisi gibi Orta-Asya'nın arkeolojik tari­hini yazmak, hem bizim inanışlarımıza ve hem de ihtisas sa­hamıza aykın düşer. Bu sebeple Çin tarihlerinin ve diğer kay-naklann verdikleri bilgileri tarafsız olarak tenkide tâbi tutup, evvelâ Orta-Asya'nın tarihinin ana hatlarını ve kavimler hari­tasını tespit ettik. Orta-Asya'da yaşayan kavimlerin, tarihin akışı içindeki yer değiştirmelerini, komşuları ile yeni temaslar kurmalannı ve bu temaslar neticesinde yeni kültür özellikleri edinmelerini, gene tarih kaynaklarına göre izleyerek görmeğe çalıştık. Bundan dolayıdır ki bizim eserimizle, bir arkeologun çalışmaları arasında elbette büyük farklar olacaktır. Orta-As-ya'daki buluntulan bu kadar geniş olarak içine alan bir kitabın
gerek Rus dilinde ve gerekse Avrupa'da neşredilmemiş olması sebebile, bir ihtiyacı karşılayabildiğimiz! de ümit ederiz.
Eserde tatbik ettiğimiz metod, muhterem hocam Wolfram Eberhard'm eserlerinde kullandığı "kültür çevreleri" metodu­dur. Tarihî etnografya tetkiklerinde kullanılan bu usûlün, Orta-Asya kültür tarihi için çok müsait ve aydınlatıcı olduğu fikrin­deyiz.
Türklerin oturduktan yerler ve kabilelerin türklüğü mese­lesine gelince, itiraf edelim ki bu konuda da tarafsız olmağa ça­lıştık. Büyük Hun ve Göktürk devetleri birer imparatorluktu. Bir imparatorluğun içinde, elbetteki muhtelif cinsten kavimler mevcuttur. Bizim için esas olan, Hun ve Göktürk devletlerinin Orta-Asya'da müşterek bir kültür yaratabilmiş veya yarata­mamış olmalan ve bu kültürün diğer Türk kavimlerinde de devam etmiş olmasıdır. Bu imparatorlukların içinde, Pencikent, Harezm, Fergana ve Çu nehri havzasındaki Soğdak şehirleri gibi, inanış ve kültür bakımından tran medeniyetine bağlı olan bölgeler de vardır. Bu bölgeleri de kitabımızda teferruatla ele aldık, tik bakışta, bu bölgelerin Türk ve Orta-Asya kültür­lerini ilgilendirmediği zannına varılabilir. Bilhassa şu nokta ilgi çekicidir: Bu ) kültürlerin iranlı karakterlerine rağmen, umumiyet itibarile o çağdaki Iran şehirlerinin medeniyetile benzerlikleri azdır. Batı Türkistan, daima İran tarzında bir Orta-Asya kültürü özelliği göstermiştir. Bu sebeple meseleleri geniş olarak ele alıp, göçebe Türk imparatorluklarının bu böl­gelere ne derece etkilerde bulunabildiğini incelemeğe çalıştık. Bunun neticesi olarak da Orta-Asya'yı muhtelif kültür çevre­lerine ayırmak lüzumu hasıl oldu.
Türk kültürünün müşterek özelliklerini aramak tek hedefi­miz olduğundanj coğrafî sahayı biraz daha genişletip, Doğu Avrupa'ya da geçmeği doğru bulduk. Meselâ Macar ve Bulgar­lar Türklerle akraba kavimlerdir. Fakat Orta - Asya'da yaşa­mamışlardır. Bununla beraber Orta-Asya ile birçok müşterek kültür Özellikleri gösterdiklerinden, onlan da Orta - Asya kültür çevresi içinde mütalâa etmekten kendimizi alıkoyamadık. Fa­kat bu bahisleri de yazarken, yalnızca Orta-Asya ile ilgili kül­tür özellikleri üzerinde durmağa bilhassa dikkat ettik.

ÖNSÖZ
XV

Bu eserin ırklara ait bahislerinde Atatürk'ün ruhunu şad edecek birçok bilgiler vardır. Antropolojik raporların anlaşıl­masında, rahmetli olan Ord. Prof. Dr. Muzaffer Şenyürek'in emekleri büyüktür. Onun hâtırasını burada anmağı bir borç biliriz.


Buluntuların haritasını yaparken, raporlarda küçük yer isimlerinin karışık ve ayrı şekillerde yazılmış olması, bilhassa IV. haritamızda bazı tekerrürler meydana getirdi. Elimizde bu­lunan haritalardan, bu yer adlarını kontrol edemediğimizden onları şimdilik aynen yazmağı doğru bulduk.
Türk kültür tarihi bakımından çok önemli, fakat elde edil­mesi çok güç olan birçok kazı ve seyahat raporları ile makale­lerin mikrofilmlerini Rusya'dan getirtmek suretile bu kitabın yazılmasına imkân veren Millî Kütüphane müdürlüğüne burada bilhassa teşekkür etmek isteriz. Ayrıca kitabın yazılmasında ve basılmasında teşviklerini gördüğüm rahmetli Ord. Prof. Şemseddin Günaltay ile eserin baskısı sırasmda arzularımı sabırla yerine getiren ve beni sık sık aydınlatan sayın Uluğ îğdemir'in himmetlerini anmağı bir borç bilirim.

Indir 4.18 Mb.

Arkadaşlarınla ​​paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   173




Veritabanı telif hakkı ile korunan ©dosyalar.org 2022
mesaj gönder

    Ana sayfa